De basis van risicomanagement

Martin Jonker, Concerncontroller gemeente Haarlem.*

Hoe kan sturing plaatsvinden als beleid en uitvoering steeds verder uit elkaar worden getrokken, tot over de organisatiegrens heen? Risicomanagement en governance zijn de twee focale punten. PRIMO heeft als doel het belang, de kennis en het gebruik van publiek risicomanagement als integraal onderdeel van public governance naar voren te brengen en te bevorderen. PRIMO Nederland is in oktober 2006 opgericht en bestaat dus bijna 10 jaar. 

De focus heeft in eerste instantie gelegen op aandacht voor risicomanagement – bewustwording vraagt nog steeds aandacht – maar de focus moet nog meer gericht worden op huidige actueel brandende vragen van bestuurders in de publieke sector. Meer bestuurlijk ook en daaruit voortvloeiend ambtelijk en praktijkgericht.

Een belangrijk actueel issue in bestuurlijk Nederland is de governance-vraag in ketens binnen en buiten de publieke sector. Hoe kan sturing plaatsvinden als beleid en uitvoering steeds verder uit elkaar getrokken worden, tot over de organisatiegrens heen? Verder wordt de vraag naar democratische legitimering steeds frequenter gesteld, met name bij gemeenschappelijke regelingen. Hoe kan inrichting van de governance-bijdragen aan het verkleinen van het ervaren democratisch tekort?

In dat licht lijkt risicomanagement van ondergeschikt belang te zijn als we letten op de prangende vragen van deze tijd. Door in te spelen op deze actuele governance-vragen, kan PRIMO haar bestaansrecht aantonen door de focus te verschuiven van risicomanagement naar public governance. 

Het is in mijn ogen met name het accent op grensoverschrijdende dialoog over risico’s in ketensturing dat kan bijdragen aan het creëren van publieke waarden. Aan de andere kant is het nodig om naar voren te brengen dat gebrek aan dialoog over risico’s in de ketensturing bijdraagt aan het niet realiseren van maatschappelijke doelen.

Inspiratie

Wat wij kunnen leren van Daniel Kahneman: Ons feilbare denken? Wat wij kunnen leren van Nicolas Thaleb: The Black Swan? Wat wij kunnen leren van de dialoog van Bas Jacobs en Arnon Grunberg? Daniel Kahneman schreef Thinking Fast and Slow dat in 2011 in het Nederlands verscheen onder de titel Ons feilbare denken. De basis voor het boek vormt de kerngedachte van Kahneman dat ieder mens twee systemen hanteert van waaruit hij acteert. 

Systeem 1 werkt automatisch en snel op basis van indrukken, ingevingen intenties en gevoelens. Het gebruik van Systeem 1 kost weinig inspanning en kan moeilijk onder controle gehouden worden. Systeem 2 zorgt voor bewuste aandacht, voor mentale inspanning, het rationele. Het kost energie en wordt gebruikt om indrukken van systeem 1 te onderdrukken wat zorgt voor zelfbeheersing. Zowel het gebruik als het schakelen tussen de systemen kost veel energie, behalve als de mensen in een flow blijken te zijn. 

In het kader van risicomanagement is de door Kahneman ontwikkelde prospect-theorie van belang, waarin op basis van waarschijnlijkheid en psychologische reactie van mensen – afkeer van verlies en hoop op winst – risico wordt opgezocht, of juist vermeden. Hij deelt dit in naar vier kwadranten:

  • Wanneer er kleine kans is om veel geld te winnen krijgen mensen hoop op winst en zoeken daarbij risico op, zoals bij loterijen.
  • Wanneer er een grote kans is om veel geld te winnen zijn mensen bang om teleurgesteld te raken en krijgen een afkeer van risico. Hierdoor schikken mensen met ongunstige regelingen, zoals een schikking in de rechtbank.
  • Wanneer er grote kans is om een groot verlies te maken, zoeken mensen risico op om dat te voorkomen.
  • Wanneer er een kleine kans is om verliezen te maken, hebben mensen een afkeer van risico. Hierdoor accepteren zij ongunstige regelingen, zoals dure verzekeringen.

Nassim Nicholas Taleb schreef The Black Swan: The impact of the highly improbable, dat in het Nederlands is vertaald in 2008 met als titel De Zwarte Zwaan.

De zwarte zwaan staat voor onvoorspelbare gebeurtenissen die een enorme impact hebben en achteraf aannemelijk en voorspelbaar worden gemaakt. Zwarte zwanen zullen in toenemende mate de geschiedenis bepalen door de toenemende complexiteit van de samenleving. Desondanks wordt de factor toeval veelal ontkend en worden voorspellingen gedaan aan de hand van bestaande patronen. 

Er zijn drie redenen waarom de mens niet in staat is om zwarte zwanen te herkennen: 

  • Het idee dat de wereld eenvoudiger in elkaar zit dan werkelijk het geval is.
  • De vertekening van het terugzien na het aanbrengen van ordening.
  • De nadruk op feitelijke informatie, vooral als deze gecategoriseerd wordt.

Taleb wil daarom zwarte zwanen ook niet voorspellen. Wel is bewustzijn nodig om negatieve vormen te ondervangen en positieve te benutten. Taleb is hoogleraar onzekerheidskunde en leert voorspellingen en advies te relativeren, kritisch te denken en klaar te staan om snel te handelen.

Bas Jacobs en  Arnold Grunberg schreven in het voorjaar van 2015 brieven aan elkaar  Het gesprek van Jacobs eindigt met: Markt en overheid falen allebei. 

”Politici zijn per definitie onbetrouwbaar. Ze kunnen immers nieuw beleid maken. Ze kunnen staand beleid ook terugdraaien…Als machtsmisbruik ondragelijk wordt, beginnen volksopstanden of revoluties. De reden waarom de markt faalt, zijn vaak dezelfde redenen waarom de overheid faalt… Het liberalisme probeert het individu te bevrijden van de almacht van de staat. Het socialisme probeert het individu te bevrijden van de almacht van de markt. Maar zullen zowel liberalisme als socialisme ons ooit kunnen bevrijden? … Zijn wij, de kiezers, het volk, niet de oorsprong van alle politieke falen?”                                                            

Grunberg:  

“Waarom faalt de democratie? Omdat wij mensen zijn. Gedreven door verlangens die wij niet beheersen, angsten die wij weigeren te erkennen, wrok die wij nauwelijks kunnen onderdrukken. Wij zijn kleine mensen en brengen dus kleine politici voort. …. Juist wie de fundamentele tekortkomingen van de mens aanvaardt, moet voor concentratie van macht waken.”        

Erkenning als basis

Mijn conclusie is dat er een grote drang is om falen aan de kaak te stellen. Daarom moet falen worden voorkomen om als bestuurder te laten zien dat alles in control is. Risicomanagement treedt hier in dienst van de zero tolerance van falend overheidshandelen. 

Erkenning van maatschappelijke complexiteit en van fundamentele  tekortkomingen van de mens, beschouwd door de bril van Kahneman, Taleb of Jacobs en Grunberg, maakt het logisch om juist risicomanagement in te zetten als dialoog over onzekerheid, menselijk falen en falen van markt en overheid. Ontkenning van fundamentele menselijke tekortkomingen leidt tot overschatting van de inzet van risicomanagement als instrument van werken. Bij onderschatting van dit falen gaat vroeg of laat teleurstelling ontstaan over de betekenis van dit instrument. 

Erkenning van de fundamentele tekortkomingen van de mens leidt tot een reële verwachting van de effecten van een methodische of instrumentele aanpak van risicomanagement. Sterker het is de basis voor risicomanagement. In de maatschappelijke en bestuurlijke dialoog over publieke risico’s en waarden zal deze erkenning niet altijd gemakkelijk zijn en zelfs oncomfortabel voelen. Immers wij zijn trotse wezens. In het woud van samenleving en bestuur, haar vele verbanden, belangen en waarden is waakzaamheid voor de onderschatting van dit tekort een voorwaarde voor good governance. Risicomanagement, governance en de menselijke factor: zij horen bij elkaar.

 

*Dit artikel is oorspronkelijk gepubliceerd door PRIMO in november 2014.