De veranderende rol van de public controller

Dr. G.T. (Tjerk) Budding en dr. M.C. (Mattheus) Wassenaar | Boom Bestuurskunde

De functie en rolinvulling van controller in de publieke en non-profitsector maakt in allerlei opzichten een snelle groei door. De context waarin de controller werkt wordt complexer, eisen en verantwoordelijkheden groter, kennis en organisatie van beheersing van IT-systemen steeds onontbeerlijker. Waar de public controller van oorsprong vooral gericht was op het financiële domein, heeft hij tegenwoordig zijn rol verbreed naar strategische advisering over het geheel van ambities van de organisatie.

De bedrijfseconomische kijk op de zaken blijft van onderscheidende waarde voor de controller, maar daarover dient hij ook het strategische gesprek te kunnen voeren met het management of bestuur. De controller dient zelfkritisch en zelfbewust te zijn over zijn eigen rol en bijdrage aan de organisatie. Hard controls alleen zijn niet meer voldoende, hij moet ook met soft controls en vanuit vertrouwen kunnen werken.

Onder redactie van Tjerk Budding en Mattheus Wassenaar is dit handboek voor de public controller geschreven. Het belicht de ontwikkelingen in het vak en besteedt aandacht aan de factoren die maken dat de invulling van de controlfunctie in de publieke en non-profitsector wezenlijk anders is dan in de private sector.

Inhoudsopgave

De veranderende rol van de public controller 7
Dr. Tjerk Budding en dr. Mattheus Wassenaar

1.1 Inleiding 7
1.2 Verschuiving van managementparadigma’s 8
1.3 Verschilpunten publieke en private sector 10
1.3.1 Waardeambitie 14
1.3.2 Financiering 14
1.3.3 Politiek bestuurlijke context 14
1.3.4 Governance 14
1.4 De public controller 15

2 De Nederlandse collectieve sector 19
Prof. dr. Raymond Gradus en dr. Jan-Maarten van Sonsbeek
2.1 Inleiding 19
2.2 Kernbegrippen 19
2.2.1 Afbakening collectieve sector 19
2.2.2 Inkomsten collectieve sector 20
2.2.3 Het bruto binnenlands product 20
2.2.4 Collectievelastendruk en microlasten 21
2.2.5 Overheidssaldo 22
2.2.6 Overheidsschuld 24
2.2.7 Relatie tussen overheidsschuld en begrotingstekort 25
2.3 De omvang van de collectieve sector 27
2.3.1 De groei van de overheidssector in de twintigste eeuw 27
2.3.2 Krimp van de collectieve sector na 1983 28
2.3.3 Samenstelling overheidsuitgaven 29
2.4 De Nederlandse verzorgingsstaat 31
2.4.1 Redenen voor overheidsingrijpen via publieke verzekeringen 32
2.4.2 Sociale verzekeringen 33
2.4.3 Sociale voorzieningen 35
2.4.4 Recente ontwikkelingen in de sociale zekerheid 35
2.4.5 De opbouw van de i/a-ratio 37
2.4.6 De ontwikkeling en hervorming van de zorgverzekeringen 38
2.5 De decentrale overheden 40
2.5.1 Taken gemeenten 40
2.5.2 Taken provincies 41
2.5.3 Taken waterschappen 42
2.5.4 Specifieke en algemene uitkeringen 42
2.5.5 Eigen inkomsten 42
2.5.6 Het EMU-saldo van de decentrale overheden 43

3 Control in de publieke en non-profitsector 45
Dr. Tjerk Budding
3.1 Inleiding 45
3.2 Achtergrond en inhoud management control 45
3.2.1 Contingentie-benadering 49
3.2.2 Ontwikkelingen in onderzoek 51
3.3 Management control in de publieke sector 54
3.3.1 Framework van Hofstede 54
3.3.2 Prestatiemanagement en -budgettering 57
3.3.3 Soft control en vertrouwen 61
3.3.4 Performativiteit en relationeel gebruik 66
3.4 Risicomanagement 68
3.5 Verantwoordelijkheden in management control 71

4 De public controller 75
Dr. Mattheus Wassenaar
4.1 Inleiding 75
4.2 Wat doet de controller? 75
4.3 Typen controllers 78
4.4 Public controller versus de private controller 82
4.4.1 Ambitie – winst versus maatschappelijke waarde 83
4.4.2 Sturing – budget versus markt 84
4.4.3 Eigenaarschap – de politiek bestuurlijke context 85
4.5 De controller en de organisatie 87
4.6 Ontwikkeling in de rol van de public controller 89
4.6.1 Van hard naar soft controls 92
4.6.2 Een hogere toegevoegde waarde, van controller naar ‘businesspartner’ 92
4.7 De relatie tussen de controller en de manager 94
4.8 Competenties van de public controller 95
4.9 De persoonlijkheid van de controller 97
4.10 Controller en IT 100
4.10.1 IT-begrippen 100
4.10.2 Gevolgen voor de public controller 104
4.11 Epiloog/toekomstperspectief 105