Voor het blok gezet

Onderzoek naar erfpachtmaatregel Schiekadeblok door Rekenkamer Rotterdam.

Paul Hofstra, directeur: “In zijn algemeenheid kan de stelling worden geponeerd dat de interne beheersing van grote projecten vaak een behoorlijk zorgpunt is. Helaas zijn er op zowel rijks- als gemeenteniveau (te) veel voorbeelden van dramatisch uit het lood geslagen grote projecten met alle financiële en niet-financiële gevolgen van dien. Vaak wordt dan vervolgens door de politiek een reconstructie geëist van de hele gang van zaken vanuit de (terechte) vraag “hoe heeft dit allemaal zo kunnen gebeuren?”, met het oogmerk om een en ander in de toekomst te voorkomen. Ook de gemeenteraad van Rotterdam heeft destijds deze vraag (aan de rekenkamer) gesteld naar aanleiding van het grotendeels verdampen van de financiële middelen en de ambities die gekoppeld waren aan de zogenoemde erfpachtmaatregel ten behoeve van het “Schiekadeblok”.

Een reconstructie heeft echter alleen zin indien alle (relevante) informatie beschikbaar wordt gesteld aan de onderzoekers. Dit proces heeft uiteindelijk vrij lang geduurd, omdat de gemeente niet altijd even scherp voor ogen had welke informatie zich precies waar bevond. Nadat de rekenkamer voldoende informatie (waaronder relevante e-mailcorrespondentie van betrokken bestuurders en topambtenaren) had verzameld om de reconstructie ook daadwerkelijk te kunnen uitvoeren, bleek vervolgens door zowel het college als de gemeenteraad op een behoorlijk deel van het dossier geheimhouding te zijn gelegd. Dit komt de transparantie van het bestuurlijk (en ambtelijk) handelen in de vorm van een openbaar rapport niet altijd even voldoende ten goede. De gemeenteraad van Rotterdam heeft dit ook ingezien en eind vorig jaar uiteindelijk ingestemd met de door de rekenkamer gewenste openbaarmaking van een deel van het dossier. Mede hierdoor is het mogelijk om (een deel van) de conclusies ook in alle transparantie te kunnen volgen vanuit de reconstructie zelf. Dit pleit ervoor om eenmaal opgelegde geheimhouding aan een bepaalde termijn te binden, al was het maar om het reconstructiewerk van de rekenkamer wat gemakkelijker te maken en om daarmee de Rotterdamse inwoners beter te informeren over het handelen van hun college en raad.”

Hoofdconclusies (selected quote)

 Informatievoorziening aan de raad

  • De opeenvolgende colleges hebben vanaf het voorbereiden en afsluiten tot en met het beëindigen van de erfpachtovereenkomst de raad meermaals onjuist en onvolledig geïnformeerd.
  • Er bestaat discrepantie tussen de stukken op basis waarvan het college heeft ingestemd met het aangaan van de erfpachtovereenkomst en onderliggende ambtelijke Er zijn geen aanwijzingen dat het college volledig is geïnformeerd over de risico’s van het aangaan van de erfpachtovereenkomst, die bekend waren bij betrokken topambtenaren.

‘Governance’ gemeente

  • Het besluit tot het aangaan van de erfpachtovereenkomst kon een topambtenaar op basis van het verkregen mandaat nemen binnen een projectstructuur waar ‘checks & balances’ nagenoeg ontbraken en tegenspraak niet werd geaccepteerd.
  • Hierdoor zijn ambtelijk aangedragen alternatieven voor de erfpachtmaatregel ten behoeve van het Schiekadeblok onvoldoende serieus overwogen door topambtenaren die bij het dossier betrokken. Uitgaande van de toen bekend zijnde risico’s was het aangaan van de erfpachtovereenkomst een onverantwoord besluit. Er heeft geen goed gemotiveerde afweging plaatsgevonden waarom de erfpachtmaatregel in plaats vanaangedragen  alternatievenmoest worden genomen.
  • De voorwaarden voor het toepassen van de erfpachtmaatregel zijn zodanig geformuleerd dat de casus van LSI (het betrokken concern) hieraan moest kunnen voldoen.
  • De financiële beheersing van het dossier Schiekadeblok schoot tekort.

Opstelling gemeente

  • In de onderhandelingen met LSI en de banken is de positie van de gemeente te typeren als weinig anticiperend. Dit wordtveroorzaakt door a. een kennisachterstand ten opzichte van LSI, gebrekkige regie, ontoereikende dossiervorming en capaciteiten veel personele wisselingen. Hierdoor heeft de gemeente in het onderhandelingsproces telkenmale een achterstand op LSI.
  • De erfpachtmaatregel heeft forse negatieve gevolgen voor de gemeente. Het college had de harde eis gesteld dat LSI zowel juridisch als ‘anderszins materieel’ geen positie behoudt in het Schiekadeblok. De gemeente heeft kansen laten liggen om te voorkomen dat LSI ‘anderszins materieel’ betrokken blijft bij de eventuele toekomstige ontwikkeling van het Schiekadeblok.

Download rapport Voor het blok gezet.